ภาวะฉุกเฉินที่สามารถทำให้นักกีฬาเสียชีวิตได้ ควรป้องกันอย่างไรดี

เกริ่นนำ

เมื่อวันเสาร์ที่ผ่านมา ได้มีโอกาสเชิญพี่หมอตูนมาบรรยายสั้นๆที่ร้านเคฟแมน หัวข้อ Medical101 for runners ภาวะฉุกเฉินที่สามารถทำให้นักกีฬาเสียชีวิตได้ ควรป้องกันอย่างไรดี

นายแพทย์ประสาน เปี่ยมอนันต์ หรือ พี่หมอตูน ปัจจุบันดำรงตำแหน่งนายแพทย์ชำนาญการพิเศษ แพทย์เวชศาสตร์ฉุกเฉิน ผู้ช่วยผู้อำนวยการด้านระบบการแพทย์ฉุกเฉิน/ศูนย์ประสานการส่งต่อและภัยพิบัติ โรงพยาบาลนครพิงค์ จังหวัดเชียงใหม่

พี่ตูนและทีมพี่ๆน้องๆคุณหมอและพยายาบาล ยังเป็นกำลังหลักในการก่อตั้งทีมแพทย์ Sky doctor หรือทีมเฮลิคอปเตอร์ฉุกเฉินทางการแพทย์ให้กับโรงพยาบาลนครพิงค์อีกด้วย

รู้จักหมอแพค ในซีรี่ Tauma code ไหมครับ ที่นั่งฮอ ไปช่วยผู้ป่วยแบบนั้นเลยครับ

พี่หมอตูนนอกจากทำงานเป็นคุณหมอแล้ว ยังชื่นชอบการออกไปทำกิจกรรมในป่าและภูเขา ไม่ว่าจะเป็นการวิ่งเทรล การเดินป่า และปีนผา

เคยรับหน้าที่เป็น Medical director Thailand by UTMB, WMTRC ด้วย

ที่สำคัญพี่หมอตูนชื่นชอบในแบรนด์ La Sportiva มากๆ พวกผมก็มักจะขอคำแนะนำเรื่องสินค้าจากพี่หมอตูนอยู่บ่อยๆ

วันนี้มีโอกาสเชิญพี่หมอตูนมาพูดเรื่อง ภาวะฉุกเฉินที่เรามีโอกาสได้พบเจอในขณะเล่นกีฬา จะได้สังเกตตัวเองและทำการปฐมพยาบาลได้เบื้องต้น

จากการบรรยายประมาณ 1 ชม. หัวข้อบรรยายแบ่งเป็น 3 หัวข้อใหญ่ๆ ดังนี้ หัวใจหยุดเต้น , ฮีทสโตก , งูกัด

ผมสรุป เป็น 3 ส่วนหลักให้เข้าใจง่ายๆนะครับ

** อาการเบื้องต้นของแทบจะทุกอาการเสี่ยง จะคล้ายกันมากๆคือ กล้ามเนื้อปวดเมื่อย ตะคริว คลื่นไส้ อวก ซึ่งอาจจะตามมาด้วยอาการหนักถัดๆไป

1. หัวใจหยุดเต้น

1.1. โอกาสหัวใจหยุดเต้นสูงมักจะเกิดในการแข่งขันช่วงใกล้เข้าเส้นชัย เพราะต่างคนต่างเร่ง สังเกตได้จากนักกีฬาในงาน World Mountain ที่จัดที่เชียงใหม่ ใส่สุดกันทุกคนแล้วก็มาหมดสภาพที่เส้นชัย

1.2. ไม่ใช่ทุกคนที่หัวใจหยุดเต้นจะเสียชีวิต มีโอกาสรอดถึง 30% ในงานที่จัดดีๆ เมื่อเกิดเหตุฉุกเฉิน แล้วมีการเตรียมปฐมพยาบาลดีๆ

1.3. ในบางคนมีอาการอาการหัวใจเต้นพลิ้ว (แทบจะไม่เต้นแล้ว) อาจทำให้เราไม่ได้ยินว่าหัวใจเต้นอยู่ แต่สามารถปั้มขึ้นมาได้

1.4. Chain of survival : Call → CPR → ส่งรพ.

[1]. โทรทันที 1669 บอกสถานที่ อาการ หายใจ? หัวใจเต้น?
[2]. ถ้าไม่แน่ใจ CPR ทันที กรณีที่เราไม่รู้ ถึงคนป่วยจะหายใจอยู่ CPR ไปก็ไม่เป็นไร เพราะไม่มีอะไรแย่กว่าปล่อยให้ตายแล้ว
[3]. ขั้นตอน CPR ต้องหาคนมาเปลี่ยน เพื่อให้แรงในการปั้มไม่ตก
[4]. ให้คนไปหา AED ที่ใกล้ที่สุด แล้วทำตามคำแนะนำที่เครื่องบอก ถ้าหาไม่ได้ “ก็ให้ CPR ต่อไปเรื่อยๆ”
[5]. ถ้ารถพบาบาลยังไม่มา “ก็ให้ CPR ต่อไปเรื่อยๆ”
[6]. จำไว้ว่า เรามีนาทีทองแค่ 5 นาทีเท่านั้น ถ้าไม่ช่วย = ตาย

1.5. CPR เบื้องต้นควรได้รับการฝึกฝน ถ้าทำไม่เป็นหรือไม่มีใครจริงๆ ก็ต้องทำไปก่อน ดีกว่าปล่อยให้ตาย ไม่ทำอะไรเลย = แย่สุด!!

ไม่ทำอะไรเลย = แย่สุด!!
ถ้าไม่ช่วย = ตาย

1.6. วิธีการสังเกตระหว่างออกกำลังกาย อาการเบื้องต้นที่บอกเราว่าต้องระวังเรื่องหัวใจคือ เจ็บหน้าอก เจ็บแบบแน่นๆ รู้สึกร้าวไปคอไปคาง

1.7. การตรวจร่างกายประจำปีมีโอกาสตรวจไม่เจอภาวะที่หัวใจเรามีปัญหา ต้องตรวจเฉพาะทาง

2. ฮีทสโตก

2.1. เป็นอาการที่เกิดจากความร้อนสะสมในร่างกายสูงเกินไปจนเป็นอันตราย ร่างกายเราจะระบายความร้อนได้ 4 แบบ : นำความร้อน (เอาของเย็นมาแปะ) , พาความร้อน (เอาลมเย็นน้ำเย็นมาพัดมาลูบ) , ระเหย (เหงื่อที่ผิวระเหยออก) , แผ่รังสีความร้อน

2.2. การทำงานปกติของร่างหาย เมื่อเราร้อน เลือดจะไปเลี้ยงผิวหนังเยอะ เหงื่อจะออก เพื่อระบายความ

2.3. นอกจากร้อนเพราะอุณหภูมิสูง หรือแดด เราอาจจะร้อนขึ้นจากความชื้นที่สูงด้วย เรียกว่า Heat Index เช่น อุณหภูมิ 32c เท่ากัน ที่กทม.อาจจะร้อนจริง 33c แต่ เบตงที่ความชื้นสูงกว่า อาจจะร้อนจริงถึง 39c

2.4. ร้อนแบบฮีทสโตกเกิดจากอุณหภูมิในร่างกายสูงโดย ”สมองไม่ได้สั่ง” แล้วลดความร้อนไม่ทัน ทำให้สมองและอวัยวะอื่นๆเสียหาย ไม่เหมือนตัวร้อนจากไข้ “สมองจะสั่ง” เซทให้ร่างกายร้อนขึ้น เพื่อฆ่าเชื้อโรค

2.5. อาการมีตั้งแต่น้อยๆไปจนถึงรุนแรง อาจจะเริ่มจากรู้สึกเพลีย เป็นตะคริว ไปจะถึง เวียนหัว อ้วก ถ้าหนักมากอาจมีอาการเพ้อ เพราะสมองเริ่มได้รับความเสียหาย

2.6. แก้ไขโดยต้องลดอุณหภูมิร่างกาย

[1]. เข้าที่ร่ม ถอดหมวก ถอดปลอกแขน เสื้อ เพื่อให้เหงื่อระเหย
[2]. ดื่มน้ำเย็น เช็ดตัว
[3]. เอาผ้าชุปน้ำสะบัดแบบนักมวยตอนให้น้ำ น้ำยิ่งเป็นฝอยยิ่งระบายความร้อนดี
[4]. แช่บ่อน้ำแข็ง (Ice tub)
[5]. ถ้าอาการหนักมากต้องเจาะเลือดตรวจ และวัดอุณหภูมิแกนกลางกายโดยแพทย์

2.7. อีกอาการที่คล้ายๆฮีทสโตก คือเกลือโซเดียมต่ำ จะมีอาการวิงเวียน คลื่นไส้ เพราะกินน้ำเยอะไป ทำให้เกลือแร่ในร่างกายเจือจาง หรือจากความเครียดส่งผลต่อฮอร์โมนในร่างกาย

3. งูกัด

3.1. การเข้าไปทำกิจกรรมในป่า ย่อมหนีไม่พ้นความเสี่ยงเรื่องสัตว์มีพิษ

3.2. พิษของงู มีผลต่อร่างกาย 3 ระบบ

[1]. ระบบประสาท ตาปรือ ลืมตาไม่ขึ้น กลืนน้ำลายไม่ได้ หายใจไม่ได้ในที่สุด
[2]. ระบบเลือด คือจะมีอาการเลือดออกตามไรฟัน กระเพาะอาหาร
[3]. ระบบกล้ามเนื้อ มักพบในพิษของงูทะเล ส่งผลโดยตรงต่อนักดำน้ำ

3.3. เข้าใจระบบเลือดกันก่อน เสือดแดง(เลือดดี) จะไปตามส่วนต่างๆได้จากการที่หัวใจปั้ม เลือดดำ(เลือดใช้แล้ว) จะไหลกลับหัวใจได้จากการที่เราเคลื่อนที่

3.4. พิษงูจะเข้าร่างกายผ่านระบบเลือดดำและน้ำเหลือง เพราะฉะนั้น ถ้าโดยกัด เคลื่อนที่ให้น้อยสุด ห้ามขันชะเนาะ ห้ามดูด

3.5. หากถูกกัด ถ้าจับงูมาได้ก็ดี ถ้าไม่ได้ปล่อยไปนะครับ ไม่ต้องไปตามจับมา อยู่นิ่งๆดีกว่า แล้วรอคนมาช่วย

ต้องขอบคุณพี่ตูนเป็นอย่างสูงอีกครั้งครับ Prasan Piamanan

และต้องขอบคุณผู้ร่วมกิจกรรมทุกท่านอีกครั้งครับ